Ο εγκέφαλος είναι το σημαντικότερο ανθρώπινο όργανο. Μέσα από αυτόν ελέγχουμε αυτόματα (π.χ. αναπνοή) ή συνειδητά (π.χ. κίνηση, ομιλία) το σώμα μας, σκεφτόμαστε, εκφραζόμαστε και εν τέλει αποκτούμε την ανθρώπινη ταυτότητά μας. Η μελέτη του πως αναπτύσσεται, πως γερνά αλλά και εν τέλει πεθαίνει ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι ένα ακαδημαϊκό θέμα που αφορά μόνο ειδικούς, αλλά μάλλον όλους μας.
Γιατί να με ενδιαφέρει η άνοια, εφόσον είμαι νέος και υγιής;
Η άνοια και οι συναφείς διαταραχές γνωστικής έκπτωσης αποτελούν ήδη ένα σημαντικότατο πρόβλημα υγείας τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσο και στην Ελλάδα, με σοβαρές συνέπειες για τα ίδια τα άτομα, τις οικογένειές τους και ολόκληρη την κοινωνία. Στην ΕΕ εκτιμάται ότι περίπου 7,8 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα με άνοια, ένας αριθμός που αναμένεται να σχεδόν διπλασιαστεί έως το 2050 1. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά την Ελλάδα, σύμφωνα με το Altzheimer Europe, οι εκτιμήσεις αναφέρουν ότι η συχνότητα της άνοιας στα άτομα άνω των 65 ετών είναι περίπου 2%, ενώ η ήπια γνωστική διαταραχή (MCI) αγγίζει το 13% στην ίδια ηλικιακή ομάδα 2 .
Αυτές οι στατιστικές εκτός από το ότι μας δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος που αντιμετωπίζουν πάρα πολλοί ηλικιωμένοι συμπολίτες μας, μεταφράζονται και σε ένα αξιοπρόσεκτο οικονομικό και ψυχολογικό βάρος για τα άτομα και τους φροντιστές τους. Αξίζει να αναφέρουμε πως σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες μελέτες πάνω στον οικονομικό αντίκτυπο της φροντίδας των ατόμων με άννοια, υπολογίζεται πως το κόστος φροντίδας κάθε ασθενή με άννοια στην Ευρώπη είναι περίπου €22.000 ετησίως 3. Όσον αφορά την Ελλάδα, το ποσό αυτό κατά μέσο όρο ξεπερνά τα €800 μηνιαίως 4 . Φυσικά, πέρα από το οικονομικό κόστος, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως πίσω από κάθε ασθενή με άννοια υπάρχει και ένα δίκτυο φροντιστών που καλύπτουν τις ανάγκες του, με συνεπακόλουθη επιβάρυνση και σε ψυχολογικό επίπεδο. Είναι χαρακτηριστικό πως τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν πως τα άτομα που φροντίζουν άλλους ασθενείς με άννοια στην Ελλάδα αναφέρουν σημαντικά υψηλότερα επίπεδα στρες και ψυχολογικής επιβάρυνσης σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό, με το ψυχολογικό βάρος να αυξάνεται όσο επιδεινώνεται η άννοια 5 .
Είναι σημαντικό λοιπόν οι επιστημονικές μελέτες να δίνουν στον γενικό πληθυσμό κάποιες καλές πρακτικές που βοηθούν στη μείωση της πιθανότητας ανάπτυξης άνοιας σε μεγαλύτερη ηλικία. Οι καλές πρακτικές, ειδικά όταν αυτές εδραιωθούν όσο ο εγκέφαλος βρίσκεται σε φάση ευπλαστότητας (παιδιά, έφηβοι, νεότεροι ενήλικες), έχουν επιπλέον βαρύτητα καθώς έτσι οι επόμενες γενιές θα έχουν μειωμένα ποσοστά γνωστικής έκπτωσης στις μεγαλύτερες ηλικίες αλλά και φυσικά θα καταφέρουν να μειώσουν και τον κοινωνικό οικονομικό και ψυχοσυναισθηματικό αντίκτυπο της άνοιας.
Πως μπορούμε να προστατευτούμε από την άνοια;
Δεδομένου πως υπολογίζεται πως σε ένα περίπου 40% των περιπτώσεων άνοιας θεωρείται πως σημαντικό ρόλο έπαιξαν περιβαλλοντικοί παράγοντες 6 , η επιστημονική κοινότητα έχει εστιάσει στη μελέτη αυτών των παραγόντων και στην αντίστοιχη ανάπτυξη προγραμμάτων πρόληψης έναντι αυτών. Οι “συνήθεις ύποπτοι” θα λέγαμε πως είναι κυρίως η έλλειψη σωματικής άσκησης, η κακή διατροφή, η παχυσαρκία, το κάπνισμα, η υπέρταση, ο διαβήτης, οι δυσκολίες ψυχικής υγείας όπως η κατάθλιψη αλλά και η κοινωνική απομόνωση.
Κάθε μία από τις παραπάνω καταστάσεις μπορεί να έχει σημαντικό αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνει ο εγκέφαλος αλλά και στον τρόπο και την ταχύτητα με την οποία παρουσιάζεται αργότερα η γνωστική έκπτωση. Η σωματική δραστηριότητα, για παράδειγμα, είναι γνωστό πως ενισχύει την ανάπτυξη και την αναδιοργάνωση των νευρικών κυττάρων, ιδιαίτερα στον ιππόκαμπο, μία εγκεφαλική περιοχή κρίσιμη για τη μνήμη και τον προσανατολισμό. Μέσα από την σωματική άσκηση ο εγκέφαλος αιματώνεται καλύτερα και παρουσιάζει μειωμένες φλεγμονές. Εξίσου κρίσιμο ρόλο παίζουν και τα διατροφικά πρότυπα στα οποία εκτίθεται κάποιος μεγαλώνοντας και τα οποία υιοθετεί και στην ενήλικη ζωή του. Ισορροπημένες δίαιτες, όπως είναι η μεσογειακή, λειτουργούν προστατευτικά για τα αγγεία του εγκεφάλου, ενώ το χρόνιο κάπνισμα έχει τα αντίθετα αποτελέσματα, επιβαρύνοντας τα αιμοφόρα αγγεία σε όλες τις εγκεφαλικές περιοχές, κάτι που σχετίζεται με μειωμένη γνωστική απόδοση και αυξημένες αλλοιώσεις στον εγκέφαλο.
Μια σειρά από έρευνες διερεύνησαν κατά πόσο η υιοθέτηση ενός πιο υγιούς τρόπου ζωής, ο οποίος περιέχει όλα τα παραπάνω μπορεί να βελτιώσει τις γνωστικές λειτουργίες, λειτουργώντας προστατευτικά για την εμφάνιση άνοιας στο μέλλον. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μία έρευνα στις ΗΠΑ υπό την ονομασία “POINTER”, που πραγματοποιήθηκε σε 2000 άτομα ηλικίας 60-79 ετών τα οποία είχαν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης γνωστικής έκπτωσης. Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: 1) μια ομάδα που ακολούθησε εντατικό πρόγραμμα αλλαγών στον τρόπο ζωής με συχνές συναντήσεις με τους ερευνητές, η οποία λάμβανε καθοδήγηση και υποστήριξη, και 2) μια ομάδα που έλαβε γενικές οδηγίες. Μετά από δύο χρόνια, η πρώτη ομάδα, αυτή του εντατικού προγράμματος, παρουσίασε σημαντική βελτίωση στις γνωστικές λειτουργίες, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η προσοχή, ο προγραμματισμός και η επίλυση προβλημάτων. Αντίστοιχα θετικά αποτελέσματα είχαν βρεθεί και σε μια προηγούμενη μελέτη υπό την ονομασία “FINGER”, η οποία έλαβε χώρα στην Φινλανδία 7 .
Τα παραπάνω ευρήματα δείχνουν ξεκάθαρα το σημαντικό ρόλο που έχει ο υγιής τρόπος ζωής στην πρόληψη γνωστικών δυσκολιών κατά την τρίτη ηλικία. Οι αλλαγές στον τρόπο ζωής, σε αντίθεση με τα ακριβά φάρμακα που έχουν περιορισμένα οφέλη και σημαντικές παρενέργειες, προσφέρουν μια ασφαλή επιλογή, η οποία μεταξύ άλλων έχει ελάχιστο οικονομικό κόστος και έρχεται με πολλαπλά οφέλη σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο. Παρόλο που η σύγχρονη ιατρική επιστήμη έχει κάνει άλματα στο φαρμακευτικό πεδίο και βασίζεται στην φαρμακοθεραπεία, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως στο τέλος αυτό που χρειαζόμαστε είναι μία απλή, αλλά γεμάτη καθημερινότητα όπου φροντίζουμε το σώμα και το πνεύμα μας, ερχόμενοι σε επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον. Οι αγκαλιές, η συζήτηση, η βόλτα σε ένα αγαπημένο μέρος αλλά και το απλό, υγιεινό φαγητό είναι τα “φάρμακα” του παρελθόντος που πρέπει να “ξανα-ανακαλύψουμε” στο μέλλον!
Εισαγωγική Εικόνα: Canva
- Δικαιώματα του Παιδιού: στηρίζοντας τον πολίτη του σήμερα - 20 Νοεμβρίου 2025
- Γιατί όσο μεγαλώνουμε ο χρόνος τρέχει πιο γρήγορα; - 29 Οκτωβρίου 2025
- Απλές καθημερινές συνήθειες που προστατεύουν από την άνοια - 27 Σεπτεμβρίου 2025
Βιβλιογραφία / Παραπομπές
- Alzheimer Europe. (2019). Dementia in Europe Yearbook 2019: Estimating the prevalence of dementia in Europe.[↩]
- Exarchos, K. P., Politis, A., & Sakka, P. (2025). Prevalence of dementia and mild cognitive impairment in people over 65 years old in Greece: Results from the HELIAD study. Brain Sciences, 15(2), 131[↩]
- Alzheimer Europe. (2020). European Dementia Monitor 2020: Comparing and benchmarking national dementia strategies and policies.[↩]
- Jönsson, L., Tsolaki, M., Ferreira, J., Cano, S., & Wimo, A. (2020). Cost of dementia and the relationship between stage of dementia and cost of care in Greece. International Journal of Geriatric Psychiatry, 35(7), 818–827.[↩]
- Argyropoulos, K., Antzoulatos, P., Argyropoulou, A., Avramidis, D., Gourzis, P., & Jelastopulu, E. (2023). Caregiver burden and its associated factors among family caregivers of persons with dementia in Athens, Greece: a cross sectional study. European Psychiatry, 66(S1), S983–S983.[↩]
- Livingston, G., Huntley, J., Sommerlad, A., Ames, D., Ballard, C., Banerjee, S., & Mukadam, N. (2020). Dementia prevention, intervention, and care: 2020 report of the Lancet Commission. The lancet, 396(10248), 413-446.[↩]
- Dunn, J., Perumareddi, P., & Hennekens, C. H. (2025). Prospects for Clinicians to Reduce Cognitive Decline in Elderly Patients. The American Journal of Medicine.[↩]
