Το καλοκαίρι έρχεται και μαζί του φέρνει την έναρξη των διακοπών και το πολυπόθητο τέλος της σχολικής χρονιάς. Ο Ιούνιος σηματοδοτεί για γονείς και μαθητές ένα τρίμηνο με μειωμένες υποχρεώσεις, χωρίς ξυπνητήρια και διαγωνίσματα, και γενικότερα ένα πιο χαλαρό πρόγραμμα. Για πολλά μικρά παιδιά και εφήβους οι καλοκαιρινές διακοπές είναι η “ανάσα” που περιμένουν πως και πως! Όμως η ξεκούραση δεν είναι πάντα αυτονόητη για παιδιά και γονείς. Πολύ συχνά, ο ελεύθερος χρόνος γεμίζει ασφυκτικά με δραστηριότητες, κατασκηνώσεις, ταξίδια, προγράμματα, αλλά και με ατελείωτες ώρες μπροστά σε οθόνες κινητών, τάμπλετ, τηλεόρασης και Η/Υ. Οι ήρεμες και χαλαρές διακοπές μπορεί να γίνουν εύκολα και γρήγορα ένα διαφορετικό είδος υπερδιέγερσης, που αντί να ξεκουράζει, μας εξαντλεί.
Σε αυτή την περίοδο λοιπόν είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε: τι σημαίνει πραγματική ξεκούραση για το σώμα και το μυαλό ενός παιδιού; Ποιος είναι ο ρόλος των γονιών και του ευρύτερου περιβάλλοντος των παιδιών στην αποφόρτισή τους; Τελικά, πώς μπορούμε να στηρίξουμε ουσιαστικά τα παιδιά ώστε να βρουν ξανά τον ρυθμό τους χωρίς άγχος, χωρίς πίεση και χωρίς ενοχές για το ότι… δεν κάνουν τίποτα;
Τι δεν είναι ξεκούραση;
Μόλις τελειώσουν τα σχολεία, πολλοί γονείς, σπεύδουν να «γεμίσουν» το καλοκαίρι των παιδιών τους με κάθε λογής δραστηριότητες: Κατασκηνώσεις, μαθήματα προετοιμασίας για τη νέα σχολική χρονιά, αθλήματα, ημερήσιες εκδρομές, κέντρα δημιουργικής απασχόλησης κ.α. Η πρόθεση των γονέων φυσικά είναι καλή. Οι γονείς θέλουν το αυτονόητο: να περάσουν τα παιδιά καλά, να μην “βαρεθούν”, να αξιοποιήσουν εποικοδομητικά το χρόνο τους. Όμως, το γεμάτο πρόγραμμα φυσικά δεν σημαίνει απαραίτητα και χαλάρωση.
Το να έχει ένα παιδί κάθε μέρα υποχρεώσεις, όσο διασκεδαστικές και εάν είναι αυτές, σημαίνει ότι συνεχίζει να λειτουργεί μέσα σε ένα πρόγραμμα, συχνά απαιτητικό. Αντί να χαλαρώσει, το παιδί είναι πιθανόν να αισθάνεται πιεσμένο, να κουράζεται ή ακόμη και να έχει άγχος για να πετύχει τους στόχους της κάθε δραστηριότητας. Είναι σαν το κουδούνι του σχολείου να δίνει τη θέση του στο ξυπνητήρι που μας υπενθυμίζει την επόμενη προγραμματισμένη δραστηριότητα.
Από την άλλη βέβαια, όταν δεν υπάρχει καθόλου πρόγραμμα και το παιδί περνάει όλη του τη μέρα μπροστά από μια οθόνη, μένοντας συχνά άυπνο, επίσης δεν ξεκουράζεται πραγματικά. Μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται ότι το παιδί “χαλαρώνει”, αλλά ο νους και το σώμα σίγουρα δεν ηρεμούν. Η έλλειψη μιας, έστω χαλαρής, ρουτίνας και φυσικής επαφής με τον έξω κόσμο, οδηγεί συχνά σε ανία και εσωστρέφεια. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά και στις δύο περιπτώσεις, όταν έχουν υπερβολικά πολλές δραστηριότητες ή όταν βυθίζονται στις οθόνες, παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα στρες, κακή διάθεση και δυσκολίες στον ύπνο [1]. Η ξεκούραση επομένως δεν έρχεται ούτε με το τρέξιμο από δραστηριότητα σε δραστηριότητα, ούτε με το να περνάει κανείς ώρες ατελείωτες στο TikTok. Άρα τι είναι η ξεκούραση; Θα λέγαμε ότι μάλλον είναι ο χρόνος που περνάει κανείς χωρίς πίεση, χωρίς πρόγραμμα, χωρίς ενοχές, κάνοντας κάτι εποικοδομητικό και με νόημα για τον ίδιο. Μερικές φορές είναι ίσως και το… τίποτα! Αυτό το τίποτα που θα επιτρέψει στον εγκέφαλό μας να χαλαρώσει για λίγο από ερεθίσματα και φυσικές δραστηριότητες που τον κρατούν σε εγρήγορση!
Είναι η βαρεμάρα χρήσιμη;
Η βαρεμάρα συχνά παρουσιάζεται ως πρόβλημα, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα πολύτιμο “σήμα” που μας δίνει το μυαλό μας ότι χρειάζεται χρόνο για να κατεβάσει ρυθμούς, να αναδιοργανωθεί, να δημιουργήσει ευφάνταστους συνδέσμους μεταξύ ασύνδετων ερεθισμάτων της ημέρας και να βρει νέους δρόμους, εκεί που με μια πρώτη ματιά δεν υπάρχει τίποτα. Σκεφτείτε σε πόσες συνεντεύξεις άνθρωποι που γράφουν, κάποιοι που κάνουν κάποια άλλη αντίστοιχη δημιουργική εργασία ή ακόμη και επιστήμονες έχουν μιλήσει για μια έμπνευση της στιγμής σε κάποια φάση που δεν εργάζονταν στοχευμένα πάνω στο θέμα της εργασίας τους. Όταν δεν έχουμε την πίεση επίτευξης ενός στόχου, επιτρέπουμε στον εγκέφαλό μας να παραμείνει ανοιχτός, επιτρέποντας να συνδυάσει πληροφορίες που φαινομενικά δεν σχετίζονται, καταλήγοντας σε κάτι καινούργιο και πρωτότυπο. Το καλοκαίρι προσφέρεται για πολλές τέτοιες στιγμές που μπορεί να είναι χρήσιμες!
Κάθε καλοκαιρινό απόγευμα που τα παιδιά μονολογούν κατσουφιασμένα ή κουρασμένα “βαριέμαι”, υπάρχει η ευκαιρία να μάθουν να δρουν χωρίς καθοδήγηση από κάποιον τρίτο. Αυτή η στιγμή του “βαριέμαι” έχει τεράστια αξία στο να μάθουν τα παιδιά να αυτενεργούν, να οργανώνουν τα ίδια το χρόνο και το χώρο τους και να αποφασίσουν τι θέλουν να κάνουν. Το Child Mind Institute έχει δημοσιεύσει ένα ενδιαφέρον άρθρο πάνω στο θέμα της χρησιμότητας της βαρεμάρας [2]. Σε αυτό οι ειδικοί αναφέρουν πως η πλήξη μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτύξουν την φαντασία τους, την αυτοπεποίθησή τους αλλά και την ικανότητα να οργανώνουν μικρά και μεγάλα έργα. Η βαρεμάρα λειτουργεί σαν εσωτερικός συναγερμός.
Όταν βαριόμαστε ο εγκέφαλός μας μας ωθεί να κάνουμε κάτι άλλο γιατί αυτό που κάνουμε αυτή τη στιγμή δεν έχει κάποια χρησιμότητα και ενδιαφέρον για εμάς. Με απλά λόγια, όταν δεν έχουμε να κάνουμε κάτι, αναγκαζόμαστε μέσα από τον μηχανισμό της βαρεμάρας να αναζητήσουμε νέες διεξόδους που μπορεί να είναι πιο δημιουργικές για εμάς. Σκεφτείτε λίγο πως κατά τη διάρκεια της καραντίνας πολλοί από εμάς ανακάλυψαν νέα χόμπι όπως η ζωγραφική, το μαγείρεμα, η δημιουργία βίντεο και podcasts ή ακόμη και η συγγραφή ιστοριών και βιβλίων! Πολλά από αυτά τα δημιουργικά έργα τα χρωστάμε ακριβώς στον μηχανισμό της βαρεμάρας.
Βέβαια, δεν θέλω να εκθειάσουμε τη βαρεμάρα. Όσο χρήσιμη μπορεί να γίνει, άλλο τόσο μπορεί να φανεί και επιζήμια σε “μεγάλες δόσεις”. Ο εγκέφαλός μας, κυνηγώντας την ντοπαμίνη και την ευχαρίστηση μπορεί να μας ωθήσει να κάνουμε “ανθυγεινά πράγματα” όπως το να πέσουμε με τα μούτρα σε σνακς ή φυσικά και να χαθούμε μέσα στον κόσμο των social media αναζητώντας την πρόσκαιρη ευχαρίστηση είτε από την πλευρά του δημιουργού περιεχομένου (π.χ. το κυνήγι των likes) είτε από την πλευρά του καταναλωτή (π.χ. ατελείωτο scrolling).
Όλα αυτά σημαίνουν ότι η βαρεμάρα, όταν αντιμετωπίζεται ως μέρος της ανάπτυξης, γίνεται εργαλείο αυτογνωσίας και δημιουργικής πρωτοβουλίας. Ακόμα και ένα παιδί που δεν “ξέρει τι να κάνει” είναι πολύ πιθανό να ανακαλύψει κάτι για τον εαυτό του μέσα από τα μονοπάτια που θα το ωθήσει η βαρεμάρα.
Γονείς, βαρεμάρα και αποφόρτιση
Η ψυχική αποφόρτιση δεν είναι μια αυτόματη διαδικασία. Τα παιδιά, όσο κι αν μερικές φορές δεν το δείχνουν ή το δείχνουν με τον δικό τους τρόπο, συχνά χρειάζονται καθοδήγηση για να χαλαρώσουν με έναν τρόπο ουσιαστικό. Οι γονείς και πάλι μπορούν να έχουν κεντρικό ρόλο σε αυτό. Ο ρόλος τους δεν σχετίζεται απαραίτητα με την οργάνωση ενός “προγράμματος χαλάρωσης” με δραστηριότητες για τα παιδιά. Όπως είδαμε και πιο πάνω, η αυστηρή οργάνωση ενός πειθαρχημένου προγράμματος μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα και να αυξήσει το άγχος αντί να το μειώσει. Πιο χρήσιμο είναι να δημιουργήσουν τον χώρο και τον χρόνο όπου το παιδί μπορεί να νιώσει ασφάλεια, ηρεμία και ελευθερία για να ασχοληθεί με ότι μπορεί να του τραβήξει το ενδιαφέρον.
Οπότε, το πρώτο βασικό βήμα είναι η μείωση των προσδοκιών που έχουν οι γονείς από τον εαυτό τους ως “οργανωτές”. Δεν χρειάζεται κάθε μέρα να είναι γεμάτη, ούτε να περιέχει μια συγκεκριμένη, πρωτότυπη και δημιουργική δραστηριότητα για τα παιδιά. Εάν ένα παιδί μπορεί να κάτσει χαλαρό, χωρίς να του λέει κάποιος τι να κάνει, είναι από μόνο του αποφόρτιση τόσο για τους γονείς, όσο και για το ίδιο.
Αυτό που μπορούν να κάνουν οι γονείς είναι κάτι πολύ πρακτικό: σταθερή ρουτίνα. Κρατώντας μια σταθερή καθημερινή ρουτίνα κατά τις καλοκαιρινές διακοπές (π.χ. σταθερές ώρες ύπνου, φαγητού, παιχνιδιού), έχοντας στο νου τους ότι χρειάζεται σταθερότητα, αλλά ταυτόχρονα με περιθώρια για ευελιξία, ήδη δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για να οργανωθεί ο εγκέφαλος και να βάλει μια τάξη στο χαοτικό “τίποτα” και τις μεγαλύτερες ελευθερίες που φέρνει το καλοκαίρι. Μη ξεχνάτε… Μπορούμε να αφήσουμε πολλά περιθώρια για ελεύθερο παιχνίδι, βαρεμάρα ή βόλτες χωρίς κάποιο συγκεκριμένο στόχο. Η απλή επαφή με το παιδί μέσα στα πλαίσια μιας ελεύθερης δραστηριότητας είναι ίσως ένα από τα πιο ουσιαστικά πράγματα που μπορεί να κάνει ένας γονέας μέσα στο καλοκαίρι.
Πώς μπορεί να ξεκουραστεί ένας έφηβος που νιώθει πιεσμένος;
Οι έφηβοι βιώνουν υψηλά επίπεδα άγχους για πολλούς λόγους. Πίεση επιτυχίας σε σχολικές ή εξωσχολικές δραστηριότητες, συγκρούσεις με φίλους και άλλες κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουν, υπερέκθεση στο διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα είναι μόνο μερικές από τις πιο συχνές πηγές άγχους. Το καλοκαίρι μπορεί να είναι μια περίοδος που θα αποφορτίσει τους εφήβους, καθώς πολλοί από αυτούς τους λόγους που αναφέραμε παύουν να υφίστανται για λίγους μήνες: κλείνουν τα σχολεία, σταματούν πολλές εξωσχολικές δραστηριότητες, δεν βλέπουν πολλά παιδιά που έβλεπαν σε αυτά τα πλαίσια. Δεν είναι αυτονόητο όμως ότι θα έρθει η αποφόρτιση. Πολλοί έφηβοι συνεχίζουν να βράζουν εσωτερικά, ενώ εξωτερικά φαίνονται ήρεμοι, απαθείς ή απόμακροι από όλους. Ξεκούραση και χαλάρωση δεν σημαίνει απαραίτητα ύπνος μέχρι το μεσημέρι ή ατέλειωτες ώρες μπροστά στην οθόνη κατά την ημέρα ή τη νύχτα. Για να γεμίσουν οι μπαταρίες χρειάζεται πρώτα κάποιος να αναγνωρίσει το άγχος που πιθανόν συνεχίζει να έχει και να επιθυμεί να το διαχειριστεί. Για τους εφήβους ιδιαίτερα είναι πολύ σημαντικό να τους δίνεται η ελευθερία, ο χώρος και χρόνος να είναι ο εαυτός τους χωρίς κριτική.
Οι έφηβοι πολλές φορές επιλέγουν αυτό που κάνουν και οι ενήλικες όταν θέλουν να χαλαρώσουν ή να “ξεδώσουν”: σωματική άσκηση. Η απλή σωματική δραστηριότητα μειώνει σημαντικά τα επίπεδα κορτιζόλης και ενισχύουν τη διάθεση μας [3] . Η άσκηση δεν χρειάζεται να είναι κάτι οργανωμένο (π.χ. γυμναστήριο, αθλητικές ομάδες), αλλά ούτε κάτι εντατικό. Αρκεί το περπάτημα, η επαφή με τη φύση ή η ήπια άσκηση. Αρκεί αυτό που επιλέγει κανείς να κάνει να τον ευχαριστεί. Εάν πάλι η σωματική άσκηση δεν είναι κάτι που ευχαριστεί κάποιον, οι δημιουργικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες όπως (ο χορός, η συγγραφή κειμένων, η ζωγραφική, η επεξεργασία ήχου, η φωτογραφία κτλ) επίσης μπορούν να έχουν μια παρόμοια λειτουργία στο άτομο. Τέτοια δραστηριότητες μπορούν κάλλιστα να γίνουν πηγές χαλάρωσης, αναστοχασμού ή/και αυτογνωσίας. [4].
Σημαντικό βήμα για την ψυχική υγεία όλων μας, πόσο μάλλον και των εφήβων που ζουν μέσα σε έναν κόσμο που η κεντρική του σκηνή είναι τα κοινωνικά δίκτυα, είναι η ισορροπία στη χρήση του διαδικτύου. Η σκόπιμη αποσύνδεση ιδιαίτερα από τα κοινωνικά δίκτυα για κάποιες ώρες ή, ακόμη καλύτερα, και ημέρες μπορεί να έχει σημαντικό θετικό αντίκτυπο στη διάθεση και τη συγκέντρωση [5]. Όπως έχουμε πει πολλές φορές σε αυτό το blog τα κοινωνικά δίκτυα δυστυχώς μπορούν να γίνουν εύκολα πηγή άγχους λόγω της αυτόματης διαδικασίας σύγκρισης που κάνουμε μεταξύ της πραγματικής μας ζωής και της εικονικής πραγματικότητας που παρουσιάζεται στα κοινωνικά δίκτυα. Το διαδίκτυο είναι ο εχθρός, αλλά απαιτείται ισορροπία στη χρήση του από όλες τις ηλικίες.
Οι γονείς μπορούν να στηρίξουν αυτή την προσπάθεια δίνοντας χώρο και χρόνο στον έφηβο, χωρίς παρεμβάσεις, αλλά με διαθεσιμότητα όταν εκείνος θελήσει να μιλήσει ή να συνδεθεί. Η ξεκούραση σε αυτή την ηλικία δεν είναι «παθητική» – είναι βαθιά εσωτερική και απαιτεί χώρο να αναπνεύσει.
Λίγα λόγια για το τέλος…
Το καλοκαίρι δεν είναι απλώς διάλειμμα από το σχολείο. Είναι ευκαιρία να ξαναβρούμε όλοι μας, μικροί και μεγάλοι, την ηρεμία, να καλλιεργήσουμε την επαφή με τον εαυτό μας και να επιτρέψουμε στα παιδιά και τους εφήβους να ξεκουραστούν ουσιαστικά. Αυτή η ξεκούραση δεν θα έρθει μέσα από αυστηρά δομημένες και ίσως και θεαματικές δραστηριότητες που θα μείνουν ανεξίτηλες στη μνήμη μας, αλλά μέσα από απλές, καθημερινές στιγμές που δίνουν χώρο στα παιδιά να σκεφτούν, να αισθανθούν και να … βαρεθούν! Η ξεκούραση δεν έρχεται με μία μορφή. Πολλές φορές κρύβεται εκεί που δεν κοιτάμε: σε μια βόλτα χωρίς σκοπό, σε λεπτά ή ώρες ανάπαυλας όπου δεν κάνουμε τίποτα και “απλώς υπάρχουμε”. Κι αυτό, αρκεί.
Βιβλιογραφία / Παραπομπές
- Kids Mental Health Foundation. (2025). The Summer Scaries: Survey Reveals Concerns About Kids’ Mental Health[↩]
- Miller, G. (2025). The Benefits of Boredom. Child Mind Institute. Διαθέσιμο στο https://childmind.org/article/the-benefits-of-boredom/[↩]
- Stults-Kolehmainen, M. A., & Sinha, R. (2014). The effects of stress on physical activity and exercise. Sports Medicine, 44(1), 81–121. https://doi.org/10.1007/s40279-013-0090-5[↩]
- Winner, E., Goldstein, T. R., & Vincent-Lancrin, S. (2017). Art for art’s sake? The impact of arts education. OECD Publishing.[↩]
- Twenge, J. M., Joiner, T. E., Rogers, M. L., & Martin, G. N. (2018). Increases in depressive symptoms, suicide-related outcomes, and suicide rates among U.S. adolescents after 2010 and links to increased new media screen time. Clinical Psychological Science, 6(1), 3–17. https://doi.org/10.1177/2167702617723376[↩]
- Η ψυχολογία της πολιτικής στην Ελλάδα: Από το ragebait στην κρίση αντιπροσώπευσης - 4 Μαρτίου 2026
- Από τον Super Mario στο Fortnite: πως τα βιντεοπαιχνίδια διαμορφώνουν τον τρόπο σκέψης μας - 13 Φεβρουαρίου 2026
- Δικαιώματα του Παιδιού: στηρίζοντας τον πολίτη του σήμερα - 20 Νοεμβρίου 2025
